Dietetics

Strategieën om spierverlies tijdens het afslanken te beperken

Tijdens het afslanken draait het vaak om vetverlies, maar het behoud van spiermassa is minstens zo belangrijk. Spierverlies kan niet alleen de kracht en prestaties verminderen, maar ook het metabolisme vertragen en het risico op gewichtstoename in de toekomst verhogen. Gelukkig zijn er bewezen strategieën die helpen om spiermassa zoveel mogelijk te behouden tijdens het afslanken. 

Wat is er voor nodig om af te slanken?

Wanneer iemand te veel lichaamsvet heeft is er langdurig sprake geweest van een positieve energiebalans. Oftewel, de energie-inname was langdurig hoger dan het energieverbruik. Die extra energie (calorieën) wordt dan opgeslagen als lichaamsvet. De nadruk ligt hier op ‘langdurig’ omdat een weekendje uit de ban springen nauwelijks tot gewichtstoename zal leiden. Gewichtsverlies vraagt om het tegenovergestelde. Daarvoor is langdurig

Waar bestaat het gewichtsverlies uit wanneer je afvalt met een dieet?

Wanneer iemand te zwaar is en gewicht wil verliezen, is het de bedoeling dat hij/zij vetmassa verliest en geen spiermassa. Enig verlies van spiermassa is vaak niet te voorkomen. Het is goed om dit te monitoren en te weten welke factoren daar invloed op hebben.

Samenstelling lichaam

De samenstelling van het lichaamsgewicht kan op verschillende manieren worden uitgedrukt. Bijvoorbeeld in compartimenten. Zo heb je het 2-, 3- en 4-compartimentenmodel (zie tabel). 

Tabel: verschillen tussen 2C-, 3C- en 4C-model.

De vetmassa is een duidelijk omschreven component van het lichaam, maar voor de vetvrije massa is het misschien minder duidelijk. De vetvrije massa bestaat uit spiermassa (skeletspieren,

De evolutie van metingen van lichaamssamenstelling: van BMI tot BIA

Het meten van lichaamssamenstelling is essentieel voor het inzicht in gezondheid, voedingsstatus en het risico op chronische ziekten. Door de jaren heen zijn diverse methoden ontwikkeld, van eenvoudige antropometrische technieken tot geavanceerde technologieën die gedetailleerde informatie verschaffen over vetmassa, vetvrije massa en lichaamswater.

Belang van lichaamssamenstelling

Het beoordelen van lichaamssamenstelling geeft belangrijke inzichten in de voedingsstatus en kan gebruikt worden als indicator van de algehele gezondheid (Holmes & Racette, 2021; Jo et al., 2025). Bovendien biedt het zorgverleners de mogelijkheid om gepersonaliseerde gezondheidsstrategieën op te stellen en de reactie op interventies te monitoren.

Geschiedenis van het meten van de lichaamssamenstelling

Tegenwoordig bestaan er veel technieken om meer of minder

Onderschat het belang van de spiermassa bij ouderen niet

Tijdens het ouder worden is het onvermijdelijk dat spiermassa en spierkracht afnemen. Dit heeft gevolgen voor de levenskwaliteit en verhoogt het risico op gezondheidsproblemen, waaronder botbreuken, chronische ziekten en zelfs sterfte. Gelukkig zijn er manieren om dit proces te vertragen of zelfs om te keren.

Wat is veroudering?

Veroudering is een natuurlijk proces waarbij cellen minder goed functioneren en herstellen. Hierdoor neemt spiermassa, botdichtheid en de elasticiteit van huid en bloedvaten af, en reageren cellen minder op anabole prikkels (Wilkinson et al., 2018; Gustafsson et al., 2024). Ook neemt het risico op chronische aandoeningen toe en de levenskwaliteit af. Hoe snel dit gebeurt, verschilt per persoon en hangt samen met onder andere erfelijke aanleg, beweging, voeding en medicatie (Cruz-Jentoft et al., 2019).

Verlies van spiermassa

Hoe helpt BIA onderscheid maken tussen vetverlies en spierverlies bij ouderen 

Onbedoeld verlies van spiermassa en -kracht komt relatief vaak voor bij ouderen. Tegelijkertijd kan de vetmassa zowel toenemen als afnemen. Beide veranderingen kunnen de gezondheid negatief beïnvloeden, waardoor het belangrijk is om onderscheid te maken tussen spier- en vetverlies. Bio-elektrische impedantieanalyse (BIA) kan hiervoor gebruikt worden.

Ongewenst spierverlies is een probleem bij ouderen

Door natuurlijke veroudering verandert de lichaamssamenstelling (Palmer & Jensen. 2022). Vaak gebeurt dat zonder dat dit direct zichtbaar is aan het gewicht. Onbedoeld verlies van spiermassa en -kracht komen relatief veel voor bij ouderen. Natuurlijke veroudering draagt daaraan bij, maar verkeerde voeding (onvoldoende energie en eiwitten), inactiviteit en ziekte kan dat versterken (Larsson et al., 2019). Beneden bepaalde grenswaarden

Inzichten in resultaten op lange termijn: De voordelen van regelmatige BIA-metingen

Met een weegschaal kun je eenvoudig het gewicht van een cliënt te weten komen. Maar dat zegt niet veel. Met BIA-metingen (afhankelijk van model) kun je ook je vetpercentage, vicerale vetmassa, spiermassa, lichaamswater en fasehoek te weten komen. Door die informatie regelmatig bij te houden, kan gerichter gewerkt worden aan iemands gezondheids- en fitnessdoelen. 

Gewicht alleen zegt niet veel

Met alleen een eenvoudige weegschaal kun je het gewicht van een cliënt wegen. Daar kun je vervolgens eenvoudig de ‘Body Mass Index’ (BMI) mee uitrekenen. Dat is de meest gebruikte maat  om obesitas mee uit te drukken (Heymsfield et al., 2025). De BMI bereken je door het lichaamsgewicht te delen door de lichaamslengte in het kwadraat. Een BMI van 18,5-25,0 kg/m2 is normaal, bij een BMI van 25,0-30,0 kg/m2 is er sprake van overgewicht

Aandacht voor spiermassaverlies bij ondervoeding

Ondervoeding is een onderschat probleem. Het komt veel voor en heeft nadelige gevolgen voor de gezondheid. Voor een belangrijk deel ontstaan die gevolgen door verlies van spiermassa. Het is daarom zinvol om bij (een vermoeden op) ondervoeding de spiermassa te meten. Dit kan helpen bij de diagnose van ondervoeding en bij het monitoren van de effectiviteit van een behandeling. 

Wat is ondervoeding?

Er zijn verschillende definities van ondervoeding in omloop. Internationaal wordt overigens niet van ondervoeding (undernutrition) gesproken, maar van malnutrition. De ‘World Health Organization’ (WHO) hanteert een brede en meer algemene definitie. Het ‘European Society of Clinical Nutrition and Metabolism’ ESPEN hanteert een meer klinische definitie. In Nederland wordt de definitie van ESPEN gehanteerd (Kruizinga et al., 2019).

WHO-richtlijnen

De WHO hanteert

Wat betekenen de verschillende BIA-resultaten?

Bij het lichaamsgewicht heeft iedereen wel een beeld van wat het is. Moderne BIA-apparatuur gaat verder en geeft uiteenlopende resultaten op het display weer. Dit kunnen nuttige gegevens zijn, maar wat betekenen ze?

De indeling van lichaamssamenstelling

Er zijn verschillende manieren om het lichaamsgewicht in te delen. Dat kan op:

• Atomair niveau (koolstof, zuurstof, stikstof, etc)

• Moleculair niveau (vet, eiwit, water, etc)

• Cellulair niveau (intra- en extracellulaire celmassa)

• Functioneel niveau (vetweefsel, skeletspieren, botweefsel, etc)

• Anatomisch niveau (romp, armen, benen, etc) 

Het meest gebruikt is de indeling op moleculair niveau, waar weer meerdere (multi) compartimenten in te onderscheiden zijn (zie figuur 1). Het meest gebruikt zijn de modellen op basis 2, 3 en 4 compartimenten (Prado et al., 2025). Deze compartimenten zijn met bio-elektrische impedantie

Beweeginterventies om de lichaamssamenstelling te verbeteren

Beweeginterventies om de lichaamssamenstelling te verbeteren richten zich op het opbouwen van spiermassa, het verminderen van vetmassa, het verbeteren van de vetverdeling en het stimuleren van de botdichtheid. Deze aanpak helpt niet alleen bij het verbeteren van de algehele gezondheid, maar draagt ook bij aan het bevorderen van een vitaal en actief leven.

Opbouwen van spiermassa

Om spiermassa op te bouwen, of om het verlies ervan te beperken, is het nodig om de spieren progressief te belasten en voldoende rust te geven voor herstel. Dit stimuleert de spiereiwitsynthese en zorgt voor een positieve balans tussen spierafbraak en spieropbouw (Booth et al., 1991). Krachttraining is daarvoor bij uitstek geschikt, ook bij obesitas in combinatie met een energiebeperkte voeding (Lopez et al., 2022; Binmahfoz et al., 2025). De weerstand kan bestaan uit: